Niniejszy słownik terminów judaistycznych powstaje w oparciu o kolejne tomy publikowane w serii.
Terminy poprzedzone asteryskiem mają osobne hasła.
Jeżeli podane są dwa warianty wymowy rozdzielone ukośnikiem, oznacza to, że pierwsza jest formą hebrajską, a druga jidysz.
Słownik jest dziełem zbiorowym tłumaczy i redaktorów serii.


A

aron ha-kodesz / ornkojdesz (hebr. ‘święta arka’) – szafa ołtarzowa do przechowywania zwojów Tory umieszczana w centralnym miejscu synagogi na ścianie wschodniej.

B

baal szem (hebr. ‘mistrz [Świętego] imienia’) – tytuł, którym zazwyczaj określano cudotwórców i uzdrowicieli wykorzystujących w swej działalności święte imiona, amulety oraz remedia ludowe. Tytuł ten nadano Izraelowi ben Eliezerowi (zm. 1760), założycielowi chasydyzmu, znanemu również jako Beszt – akronim od Baal Szem Towa (dodanie słowa „Tow” [dobry] nie ma tu szczególnego znaczenia, gdyż wiele innych osób nosiło taki tytuł).

babiniec (hebr. ezrat naszim ‘dziedziniec kobiet’; jid. wajberszul ’kobieca synagoga’ – polska nazwa pomieszczenia przeznaczonego w synagodze dla modlących się kobiet, tradycyjnie odgrodzonego od głównej, męskiej sali modlitewnej.

badchen albo marszalik (z hebr. ‘żartowniś’) – mistrz ceremonii ślubnej; badchen deklamował improwizowane rymy, czasem śmieszne, czasem wręcz wulgarne, a innym razem, zależnie od sytuacji, smutne i tkliwe.

bedekens (jid. ‘nakrywać’) – ceremonia zakrycia welonem twarzy panny młodej przez pana młodego tuż przed uroczystością zaślubin.

belfer (jid. z niem. Behelfer ‘pomocnik’) – pomocnik nauczyciela w chederze, tradycyjnej żydowskiej szkole religijnej.

bejt midrasz / besmedrasz (hebr. ’dom nauki’) – pomieszczenie łączące funkcję miejsca modlitwy, jak i nauki, studiowania *Tory przez dorosłych mężczyzn oraz studentów *jesziw – wyższych szkół talmudycznych dla nieżonatych mężczyzn.

bima (hebr. ‘podwyższenie’) – podwyższone miejsce w centrum synagogi, z którego kantor prowadzi modły.

C

cadyk (hebr. ‘sprawiedliwy’) – przywódca i charyzmatyczny przewodnik duchowy grupy chasydzkiej, nazywany zwykle w jidysz rebe, a po hebrajsku admor; wiara w cudowną moc cadyków stanowiła jeden z najważniejszych elementów ideologii chasydyzmu.

Cene u-rene (hebr. Ceena u-reena, wyjdźcie i spójrzcie, por. PnP 3,11) – popularne dzieło dydaktyczne w jidysz autorstwa Jaakowa ben Icchaka Aszkenazego z Janowa, nazywane potocznie „Biblią kobiecą”, prezentujące w formie prostych przypowieści komentarze midraszowe do cotygodniowego czytania z Tory. Dzieło to stało się bardzo popularne, zwłaszcza wśród kobiet, ze względu na swój styl oraz charakter. Po raz pierwszy ukazało się pod koniec XVI w. i od tamtej pory miało ponad 200 wydań. Czytanie go w *szabat stało się powszechnym zwyczajem wschodnioeuropejskich Żydówek.

Chanuka / Chanike (hebr. ‘poświęcenie’) – zimowe święto upamiętniające cud oczyszczenia Świątyni Jerozolimskiej w czasie wojen machabejskich w II w. p.n.e.

chasyd (hebr. ‘pobożny’) – zwolennik chasydyzmu, pietystycznego, ekstatyczno-mistycznego ruchu religijny powstałego wśród Żydów Rzeczypospolitej w drugiej połowie XVIII w.

chasydyzm (hebr. chasidut ‘pobożność’) – pietystyczny, ekstatyczno-mistyczny ruch religijny zrodzony wśród Żydów Rzeczypospolitej w drugiej połowie XVIII w., w XIX w. stał się dominującą formą religii na niektórych obszarach wschodnioeuropejskiego osadnictwa żydowskiego.

cheder / chejder (z hebr. ‘pokój, sala’) – podstawowa religijna szkoła żydowska, do której uczęszczali przede wszystkim chłopcy w wieku 3–4 lat do bar micwy (13 lat). Zajęcia mogły odbywać się w pomieszczeniach przy synagodze lub w prywatnym mieszkaniu nauczyciela. W XIX w., ze względu na swe archaiczne techniki pedagogiczne i nienauczanie wiedzy świeckiej, stały się przedmiotem ostrej krytyki społecznej.

chewra kadisza (hebr. i aram. ‘święte stowarzyszenie’) – dobrowolne bractwo religijne, które dopełniało wszelkich obowiązków przy zmarłym. Należały do nich rytualne oczyszczenie ciała, przygotowanie całunów, ceremonia pogrzebowa oraz pochówek. Bractwo pogrzebowe było integralną częścią każdej gminy żydowskiej, a w jego skład wchodzili najbardziej szanowani obywatele, w tym rabin. Było najbardziej prestiżowym i bogatym stowarzyszeniem w gminie.

Chowot ha-lewawot (hebr. ‘obowiązki serc’) – dzieło filozoficzno-etyczne autorstwa Bachii ibn Pakudy (Hiszpania, XI w.) poświęcone temu, w jaki sposób spełniać obowiązki wobec Boga.

Chumesz (jid., z hebr. chamesz’pięć’) – Pięcioksiąg, pierwsza część Biblii hebrajskiej.

chupa (hebr. ‘ baldachim’) – baldachim, pod którym staje para nowożeńców w czasie ceremonii ślubu.

cicit / cices (hebr. ‘frędzle’) – plecione frędzle przymocowane w czterech rogach *tałesu, czyli szala modlitewnego, lub małego tałesu (talit katan) noszonego przez mężczyzn pod wierzchnim ubraniem.

cymes (jid., z niem. zum essen ‘do jedzenia’) – danie z duszonych lub smażonych warzyw i owoców, zwykle marchwi, śliwek i dyni, podawane w *szabat lub podczas świąt.

D

dajan (hebr. ‘sędzia’) – sędzia sądu rabinicznego, niższy urzędnik administracji rabinicznej zajmujący się rozstrzyganiem prostszych spraw podlegających jurysdykcji żydowskiego prawa rabinicznego.

dajcz (jid. i hebr. rabiniczny ‘Niemiec’) – termin ten odnosi się do osoby ulegającej wpływowi nowoczesnych prądów, ówcześnie utożsamianych z nowoczesną niemiecką kulturą i stylem życia. Wyrażeniem tym tradycyjni Żydzi określali również maskilów.

dintojra (z hebr. din Tora ‘sąd Prawa’) – sąd rabinów orzekający na podstawie żydowskiego prawa religijnego. W XX w. termin wszedł do języka polskiego z gwary przestępczej jako nazwa krwawej zemsty wyrównującej porachunki.

drosze geszank (jid. ‘prezent za kazanie’) – podarunek za wygłoszenie kazania. Słowo to określało również prezenty, które młoda para otrzymywała od gości weselnych, rzekomo jako opłatę za kazanie wygłoszone przez pana młodego.

dybuk (hebr. ‘przylgnięcie’) – nawiedzenie ciała osoby żyjącej przez duchy zmarłych lub siły demoniczne. Zjawisko dybuka – zarówno w społeczeństwie żydowskim, jak i nieżydowskim uważano powszechnie za formę szaleństwa. Większość opowieści o dybukach z Europy Wschodniej powstała w kręgach chasydzkich.

dzięsiąty tewet (hebr. Asara be-Tewet) – tewet to przypadający na grudzień/styczeń czwarty miesiąc w kalendarzu żydowskim, a dziesiąty w kalendarzu liturgicznym. W dniu 10 tewet tradycyjnie się pości od świtu do zmierzchu dla upamiętnienia rozpoczęcia oblężenia Jerozolimy przez babilońskiego władcę Nabuchodonozora (2 Krl 25,1–4).

E

Ejn Jaakow – zbiór legend talmudycznych z komentarzem Jaakowa Ibn Chabiba (XV w.), zawdzięczający popularność i liczne wydania prostocie stylu i treści. W wielu społecznościach istniały specjalne towarzystwa zajmujące się jego studiowaniem. Powszechnym zwyczajem było również studiowanie tej księgi w synagogach, indywidualnie bądź w grupach.


G

gabaj / gabe (hebr. ‘kolektor’) – urzędnik odpowiedzialny za utrzymanie porządku w synagodze, pobór opłat i administrację majątkiem synagogi. Pojęcie może również oznaczać pomocnika cadyka oraz funkcjonariusza gminy żydowskiej odpowiedzialnego za sprawy porządkowe.

gaon (hebr.) – geniusz.

Gemara (aram. ‘zakończenie’) – aramejskojęzyczna część *Talmudu, zawierająca komentarze, objaśnienia do *Miszny.

H

hagada (hebr. ‘opowiadanie’) – narracyjna część literatury rabinicznej, nieodnosząca się do kwestii halachicznych.

Haman – archetypiczny złoczyńca, jedna z głównych postaci biblijnej Księgi Estery. Jako minister króla Persji Achaszwerosza, Haman zażądał od perskich Żydów oddawania mu pokłonu, a gdy ci odmówili, dążył do ich wymordowania. Skuteczna interwencja królowej Estery zapobiegła temu nieszczęściu, a na cześć tego radosnego wydarzenia obchodzone jest święto Purim (Est 3–9).

haskala (hebr. ‘oświecenie, oświata’) – powstały w latach siedemdziesiątych XVIII w. w Niemczech, a od początku XIX w. popularny w Europie Wschodniej ruch społeczny i ideologia wywodzące się z prądów europejskiego oświecenia, propagujące modernizację społeczności żydowskiej przy zachowaniu kulturowej odrębności opartej na Biblii i nowoczesnej literaturze hebrajskiej.

J

jesziwa (z hebr. ‘posiedzenie’) – wyższa szkoła talmudyczna dla nieżonatych studentów w wieku od bar micwy (13 lat) do dwudziestu kilku lat.

jiszuwnikes (jid., z hebr. jiszuw ‘osada’) – termin oznaczający mieszkających na wsi i w oddalonych latyfundiach Żydów, którzy zazwyczaj byli odcięci od żydowskiego życia społecznego. Żydzi mieszkający na odizolowanych obszarach byli afiliowani przy sąsiedniej gminie żydowskiej, w której płacili podatki i z której usług korzystali. Spory prawne rozstrzygali przed gminnymi sądami rabinicznymi, a w święta modlili się z kongregacją.

Jom Kipur / Jom Kiper (hebr. ‘dzień pojednania’) – najświętszy i najbardziej uroczysty dzień w żydowskim kalendarzu. Obowiązuje wówczas dwudziestopięciogodzinny całkowity post, co oznacza, że się nie je ani nie pije (z postu zwolnione są tylko osoby w podeszłym wieku, dzieci przed bar- czy bat micwą, kobiety w ciąży oraz chorzy), nie wolno nosić skórzanego obuwia (dawny symbol luksusu), nie wolno zażywać kąpieli ani się perfumować, zakazane są także stosunki płciowe. Cały dzień spędza się w synagodze na modlitwach, w południe uczestniczy się w nabożeństwie Jizkor za dusze zmarłych rodziców. Odmawia się także modlitwy pokutne oraz widuj (spowiedź). Dzień kończy się nabożeństwem Neila, podczas którego, wedle tradycji, bramy niebios są otwarte, łatwiej zatem docierają do Boga prośby o łaskawy wyrok i zapis w Księdze Życia. Wierni zwyczajowo ubrani są na biało.

Jomim Noraim / Jomim Nojrojim (hebr. ‘straszne dni’) – okres dziesięciu dni od *Rosz ha-Szana do *Jom Kipur. Czas rachunku sumienia, pokuty i skruchy.

jorcajt (jid. ‘rocznica’) – doroczny dzień pamięci o zmarłym. W dniu tym praktykuje się specjalne zwyczaje, takie jak zapalenie świecy, recytowanie kadyszu, studiowanie fragmentu *Miszny oraz odwiedzanie grobu. *Chasydzi słyną ze swego upodobania do obchodzenia rocznic śmierci *cadyków. W dni te chasydzi powstrzymują się od recytacji tachanun (modlitwy codziennej, której nie odmawia się w święta) i organizują specjalną ucztę.

K

kantonista – dziecko porywane do służby przygotowawczej do wojska; chłopcy ci mieszkali w obozach wojskowych (kantonach), które służyły jako szkoły dla dzieci żołnierzy. Panowały tam bardzo trudne warunki bytowe oraz surowa dyscyplina, której celem było głównie wymuszenie konwersji.

kaparot / kapores (hebr., lm. od kapara ‘ofiara’) – coroczny rytuał składania ofiary przebłagalnej za grzechy popełnione w minionym roku.

kest (jid. ‘mieszkanie i wyżywienie’) – popularny zwyczaj wśród Żydów wschodnioeuropejski, polegający na tym, że studia nad Torą młodych zdolnych mężczyzn były po ślubie finansowane przez ojca panny młodej, któremu zależało na tym, by jego córka poślubiła utalentowanego uczonego w Torze. Rodzina panny młodej przyjmowała pod swój dach młode małżeństwo i zapewniała mu utrzymanie, co w idealnych warunkach mogło trwać nawet siedem lat. Owych młodych mężczyzn nazywano również lomdim – termin ten oznaczał dojrzałego uczonego, choć odnosił się również do mężczyzny studiującego Torę w gminnym domu nauki; jego utrzymanie zapewniała w pełni lub w części społeczność, rodzice żony lub indywidualni mecenasi.

ketoret / ketores (hebr. ‘kadzidło’) – modlitwa recytowana podczas nabożeństwa porannego, powstała na podstawie fragmentu z *Talmudu (Talmud Babiloński, Kritot 6a–b) dotyczącego wonnych ziół w kadzidle w Świątyni. Przekonanie o tym, że modlitwa ta może odpędzić zarazę, wywodzi się z Pięcioksięgu (4 Mojż. 17:11–15).

kidusz (hebr. ‘poświęcenie’) – modlitwa odmawiana nad kielichem wina na rozpoczęcie *szabatu.

kidusz lewana / kidusz lewone (hebr. ‘błogosławieństwo księżyca’) – rytuał błogosławieństwa księżyca w nowiu.

kitel – biała, lniana szata noszona przez Żydów w *Rosz ha-Szana i *Jom Kipur oraz przez mężczyzn pod *chupą (baldachimem ślubnym); owijano w nią także zmarłych.

kohen (hebr. ‘kapłan’) – potomek starożytnych kapłanów, zgodnie z tradycją wywodzących się od potomków biblijnego arcykapłana Aarona. Po zburzeniu Świątyni w Jerozolimie funkcje kohenów zostały ograniczone do kilku symbolicznych przywilejów, w tym wygłaszania błogosławieństwa kapłańskiego, udziału w wykupie pierworodnych (pidjon ha-ben – obrządek symbolicznego „wykupienia” pierworodnego syna od służby kapłańskie) i pierwszeństwie w publicznym czytaniu Tory.

Kol nidre / Kol nidrej (aram. ‘wszystkie ślubowania’) – tytuł i pierwsze słowa modlitwy rozpoczynającej liturgię *Jom Kipur, odmawiana w wigilię święta, dotycząca anulowania religijnych (wyłącznie) zobowiązań, przyjętych w minionym roku indywidualnie wobec Boga.

korobke (jid. ‘pudełko’) – termin określający podatek pośredni, który gminy żydowskie w Rosji pobierały od transakcji handlowych czy produktów spożywczych, zazwyczaj mięsa. Pobór podatków był dzierżawiony od kahału, a wpływy przeznaczano na pokrycie wydatków gminnych, opłatę podatków państwowych oraz cele dobroczynne.

kugel (jid.) – potrawa ziemniaczana lub makaronowa spożywana tradycyjnie w czasie *szabatu o bardzo wielu odmianach regionalnych i stosunkowo dowolnych składnikach.

L

Lag ba-Omer / Lag Bojmer (hebr. ‘trzydziesty trzeci [dzień] liczenia omeru’) – półświęto stanowiące radosną przerwę w okresie pokuty i częściowej żałoby między *Pesach a *Szawuot; zazwyczaj świętuje się je na świeżym powietrzu, paląc ogniska lub urządzając strzelanie z łuków, takie zabawowe walki miały przypominać o sukcesach powstania Bar Kochby, trwającego od 132 do 135 r. n.e.

Lekach tow (hebr. ‘dobra lekcja’) – antologia wybranych łatwych fragmentów z *Talmudu wraz z komentarzem Rasziego, *tosafot i *Maharszy.

lulaw (hebr. ‘gałąź palmowa’) – gałązka lub liść palmowy używany podczas uroczystości święta *Sukot. Machaniu liściem palmowym przypisywano magiczną moc zdolną powstrzymać zło (Talmud Babiloński, Suka 37b–38a). Nawet po święcie Sukot lulaw nadal był uważany za przedmiot święty i zwyczajowo zatrzymywano go do wypełniania innych przykazań, np. podsycanie ognia pod wypiek macy na *Pesach.

M

magid (hebr., lm. magidim) – kaznodzieja lub moralista zatrudniany przez gminy żydowskie w celu wygłoszenia kazań. Duże społeczności zatrudniały kaznodziejów na stałe, natomiast mniejsze gminy zatrudniały zazwyczaj wędrownych kaznodziejów na krótki czas. W centralnej i zachodniej Polsce profesja ta zaczęła stopniowo zanikać na przełomie XVIII i XIX wieku, jednak na kresach wschodnich aż do końca XIX w., a wędrowni kaznodzieje odegrali ważną rolę w propagowaniu nowoczesnych ideologii narodowych.

Maharsza – akronim hebrajski słów „nasz nauczyciel Szmuel Eliezer” (1555–1631). Był on jednym z wielkich komentatorów *Talmudu na ziemiach polskich. Do jego najważniejszych dzieł należą Chiduszej halachot i Chiduszej agadot – komentarze dotyczące do trudnych zagadnień halachicznych i niewyjaśnionych fragmentów midraszowych w Talmudzie. Dzieła te, które znajdujemy w większości wydanych drukiem edycjach Talmudu, studiowano systematycznie w Europie Wschodniej wraz z Raszim i *tosafot – były one integralną częścią studiów talmudycznych.

Maharsza-keplech ‘głowy potrafiące rozwikłać komentarze Maharszy’ – powszechny komplement dla zdolnego uczonego w *Torze.

marszalik zob. badchen

maskil (hebr. ‘oświecający’) – zwolennik ideologii *haskali, czyli oświecenia żydowskiego; w XIX-wiecznej Europie wschodniej termin oznaczał często osoby luźno związane z prądami i postawami modernizacyjnymi i liberalnymi.

melica (hebr.) – podniosły i archaiczny styl prozy hebrajskiej ukształtowany przez literaturę *haskali pod koniec XVIII i w XIX w.

mełamed (z hebr. ‘nauczyciel’) – nauczyciel w religijnej szkole żydowskiej – *chederze.

midrasz (z hebr. darasz ‘bada, poszukiwać’) – gatunek popularnej literatury rabinicznej, wykorzystujący swobodne narracje, w tym liczne wątki legendarne, sentencje i przypowieści, a także odwołujący się do ludowej tradycji ustnej. Klasyczny korpus literatury midraszowej został skodyfikowany między II a XII w.

mincha (hebr. ‘ofiara’) – modlitwy popołudniowe odmawiane o dowolnej porze przed zachodem słońca w synagodze.

Miszna (od hebr. szana ‘powtarzać’) – główna, hebrajskojęzyczna część *Talmudu skodyfikowana przez Jehudę ha-Nasiego  (II/III w.), której początki sięgają V w p.n.e.

mohel (/ mojel hebr. ‘obrzezający’) – osoba dokonująca rytuału obrzezania.

mykwa (hebr. ‚zbiornik’)– zbiornik wodny służący do rytualnego obmywania ludzi i przedmiotów. Musi się w nim znajdować tzw. woda żywa (czyli woda bieżąca pochodząca ze strumienia, rzeki, jeziora, morza, deszczówka lub z roztopionego lodu). Bez mykwy nie może odbywać się pożycie małżeńskie – religijna kobieta żydowska musi oczyścić się rytualnie przez zanurzenie w mykwie siedem dni po zakończeniu menstruacji, dopiero wtedy może, a nawet powinna, podjąć współżycie z mężem. Z mykwy korzystają też prozelici przy konwersji na judaizm, a także obmywa się w niej naczynia uzyskane od nie-Żydów. Z czasem pojawił się zwyczaj, wedle którego mężczyźni żydowscy udawali się do mykwy przed *szabatem i innymi ważnymi świętami.

N

nigun (hebr. ‘melodia’) – chasydzka pieśń, zwykle śpiewana bez słów lub do bardzo prostej frazy, stanowiąca jedną z najważniejszych form chasydzkiej modlitwy; niguny dzielą się na kilka typów w zależności od funkcji i miejsca ich wykonywania.

nitl (jid.) – słowo oznaczające wigilię Bożego Narodzenia, które znajdujemy w źródłach hebrajskich. Prawdopodobnie pochodzi od łacińskiego dies natalis (dzień narodzin); jednak popularna etymologia łączyła je z hebrajskim słowem nitla (‘powieszony’) – aluzja do ukrzyżowania. Powszechnym zwyczajem było niestudiowanie *Tory w wigilię Bożego Narodzenia.

O

omer / ojmer – przykazanie biblijne (3 Mojż. 23:15–16) polegające na odliczaniu 49 dni od drugiego wieczoru święta *Pesach do *Szawuot (Święta Tygodni). Według prawa żydowskiego obowiązek ten nie dotyczy kobiet.

P

parasza / parsze (hebr. ‘porcja, część’) – jedna z 54 perykop, czyli fragmentów *Tory przeznaczonych do cyklicznego odczytywania w synagodze w rocznym cyklu.

parnas ha-chodesz (hebr. ‘parnas miesięczny’) – wschodnioeuropejskie gminy żydowskie były zarządzane przez złożony ze starszyzny kahał, na którego czele co miesiąc stawał rotacyjny parnas ha-chodesz. Po likwidacji kahału przez władze rosyjskie w 1844 r. tytuł ten w dalszym ciągu przysługiwał przewodniczącemu gminy, choć funkcja ta nie podlegała już comiesięcznej rotacji.

Pesach / Pejsach (hebr. ‘ominięcie’) – jedno z najważniejszych świąt żydowskich zwane też świętem przaśników, wiosny. Upamiętnia ono wyjście Żydów z Egiptu pod wodzą Mojżesza, wyzwolenie z niewoli i drogę ku Ziemi Obiecanej, opisane w Drugiej Księdze Mojżeszowej. Święto trwa siedem dni w Izraelu, osiem dni w diasporze, podczas których obowiązuje zakaz spożywania chamecu (potraw, które mogą ulec zakwaszeniu) i nakaz spożywania macy.

peruszim (hebr. ‘oddzieleni’) – w XIX w. termin ten oznaczał litewskich Żydów, którzy porzucili żony i rodziny, oddając się studiowaniu Tory według doktryny Gaona z Wilna oraz jego ucznia Chaima z Wołożyna.

pijut (hebr.‘wiersz liturgiczny’, l.mn. pijutim) – hebrajska poezja liturgiczna, głównie pochodzenia średniowiecznego, w części włączona do regularnego nabożeństwa synagogalnego.

pilpul (z hebr. pilpel ‘obracać na wszystkie strony’) – metoda studiowania i analizy tekstów talmudycznych, rozwinięta zwłaszcza w nowożytnych *jesziwach polskich; później często utożsamiana z pustą kazuistyką.

Purim (z hebr. pur ‘los’) – radosne święto przypadające w kalendarzu żydowskim na czternasty dzień miesiąca adar (luty/marzec), przypominające wydarzenia opisane w Księdze Estery, której czytanie w synagodze jest najważniejszym elementem święta. Purim określane jest jako żydowski karnawał, tego dnia bowiem przestają obowiązywać ustalone hierarchie i zwyczaje. Przedstawienia wystawiane z okazji święta Purim należały do najwcześniejszych form teatru żydowskiego.

purim szpil (jid. ‘przedstawienie purimowe’) – jedna z najbardziej popularnych rozrywek związanych ze świętem *Purim w Europie Wschodniej polegająca na amatorskim wystawianiu sztuk komicznych poświęconych tematom zaczerpniętym z Księgi Estery.

R

rebecyn (jid., żeńska forma od rabi ‘mój mistrz’) – kobieta ciesząca się autorytetem w tradycyjnej społeczności żydowskiej; określenie używane także w stosunku do żony cadyka (rebego) lub rabina, jak również stosowane w odniesieniu do żydowskiej nauczycielki dziewcząt w zakresie tradycyjnej wiedzy. Forma hebrajska tego słowa: rabanit była używana jako tytuł honorowy w odniesieniu do kobiet uczonych i nauczających innych.

Rosz Chodesz / Reszchojdesz (hebr. ‘początek miesiąca’) – święto nowiu Księżyca wyznaczające początek miesiąca według kalendarza żydowskiego (w którym miesiące wyznaczane są wedle kalendarza księżycowego); podczas poprzedzającego Rosz Chodesz *szabatu odmawia się specjalną modlitwę.

Rosz ha-Szana/ Roszeszone (hebr. ‘początek roku’) – przypadające we wrześniu lub październiku święto początku żydowskiego roku liturgicznego, a jednocześnie początek tzw. Strasznych Dni, 10-dniowego okresu pokutnego.

S

Sefer chasidim / Sejfer chsidim (hebr. ‘księga pobożnych’) – kompendium homilii etycznych oraz przysłów, zredagowanych głównie przez Judę ben Szmuela z Ratyzbony (zm. 1217), wyrażające ideały religijne i społeczne pietystów aszkenazyjskich w XIII i XIV w. Zalecano w nim ścisłe przestrzeganie przykazań i podkreślano wartości moralne judaizmu. Dzieło to, kształtujące przez wieki system wartości Żydów aszkenazyjskich, doczekało się od XVIII w. wielu wydań w jidysz.

Simchat Tora / Simches Tojre (hebr. ‘radość Tory’) – radosne święto obchodzone na zakończenie *Sukot, w czasie którego kończy się roczny cykl czytania *Tory i zaczyna kolejny.

siedemnasty tamuz (hebr. Sziwa Asar be-Tamuz) – tamuz to przypadający na czerwiec/lipiec dziesiąty miesiąc w kalendarzu żydowskim, czwarty w kalendarzu liturgicznym. W dniu 17 tamuz obowiązuje post upamiętniający dokonanie pierwszego wyłomu w murze Drugiej Świątyni Jerozolimskiej. W tym dniu rozpoczyna się także trzytygodniowy okres żałoby, trwający do *Tisza be-Aw (9 aw), kiedy zgodnie z tradycją dokonało się ostateczne zburzenie obu Świątyni. 17 tamuz to także dzień, w którym – wedle tradycji – Mojżesz roztrzaskał Tablice Przykazań z gniewu na lud Izraela, który składał hołdy złotemu cielcowi.

slichot / sliches (z hebr. l.poj. slicha ‘przebaczenie’) – modlitwy pokutne odmawiane przez Żydów aszkenazyjskich w okresie od *szabatu poprzedzającego święto *Rosz Ha-szana do *Jom Kipur. Odmawiane po północy sliches miały szczególnie podniosły charakter.

sofer / sojfer (hebr. sofer ‘pisarz’) – skryba, pisarz religijny zajmujący się przepisywaniem tekstów rytualnych, zwłaszcza zwojów *Tory (i ewentualnie innych zwojów), zwitków mezuzy oraz *tefilin.

Sukot / Sukes (hebr. Święto Namiotów, zwane też Świętem Kuczek lub Świętem Szałasów) – jesienne święto, jedno z najważniejszych w judaizmie świąt pielgrzymich upamiętniające wyjście Izraelitów z Egiptu, na pamiątkę czego w czasie święta ucztuje się i śpi we wznoszonych w tym celu szałasach.

szabat / szabes (z hebr. rdzenia szbt ‘odpoczywać’) – najważniejsze żydowskie święto obchodzone co tydzień, zaczynające się w piątek o zachodzie słońca i kończące po zachodzie słońca w sobotę. Obowiązuje wówczas zakaz wykonywania pracy (39 rodzajów zakazanych prac), jako upamiętnienie tego, że Bóg po sześciu dniach stwarzania świata odpoczął. W szabat należy się radować (Oneg Szabat) na przykład przez modlitwę, czytanie *Tory, jedzenie, śpiewanie, spędzanie czasu z rodziną. Szabat rozpoczyna się zapaleniem i pobłogosławieniem przez kobietę w domu dwóch świec, później mężczyzna odmawia błogosławieństwa nad winem i chałą. Szabat kończy się uroczystością Hawdali – oddzieleniem czasu świętego od świeckiego.

szames (hebr. szamasz ‘pomocnik’) – funkcjonariusz gminy żydowskiej zatrudniony jako sługa lub pomocnik synagogalny, woźny synagogi, często zwany też szkolnikiem.

sziwa (hebr. ‘siedem’) – siedmiodniowa żałoba po śmierci bliskiego członka rodziny.

szlimazl (jid. z szlim mazal ‘złe szczęście’) – nieszczęśliwy, niechlujny. Prawdopodobnie z niemieckiego od schlimm (zły, okropny). Zob. Bernstein, dz. cyt., s. 281–282; Dow Sadan, La-sugja: Szlumiel, „Orlogin” 1 (1950), s. 198–203.

szofar / szojfer (hebr. ‘róg’) – instrument dęty wykonany zazwyczaj z rogu baraniego, w który dmie się w czasie liturgii *Rosz ha-Szana; w szofar dmie się również przy egzorcyzmach lub ceremonii obłożenia anatamą (cherem).

szojchet (jid., z hebr. szochet ‘rzezak’) rzezak rytualny, osoba dokonująca rytualnego uboju zwierząt zgodnie z religijnymi przepisami koszerności.

Szulchan aruch / Szulchn orech (hebr. ‘nakryty stół’) – kodyfikacja żydowskiego prawa religijnego spisana przez Josefa Karo (1488–1575), regulująca wszystkie zasadnicze aspekty religijnego życia żydowskiego.

Szawuot / Szwues (hebr. ‘tygodnie’) – święto pielgrzymie przypadające w pięćdziesiątym dniu po *Pesach; kiedyś oznaczało początek zbioru pszenicy i tego dnia składano w Świątyni bochenki chleba upieczone z mąki otrzymanej ze świeżych żniw. Później dzień ten uznano za rocznicę nadania Żydom *Tory na Synaju. Pierwotnie rolniczy charakter święta przypomina przyozdabianie synagog i domów zielenią.

T

Tajcz-Chumesz (hebr. dosł. ‘niemieckie pięć’; tu: w wymowie aszkenazyjskiej lub w jidysz) – wydanie Pięcioksięgu, w którym tekst hebrajski opatrzony został tłumaczeniem na jidysz.

Talmud – najważniejszy tekst rabinicznego judaizmu, składa się z Miszny (skodyfikowanej ok. II w.) i Gemary (skodyfikowanej ok. V w.). Obejmuje sześćdziesiąt trzy traktaty, napisane po aramejsku i hebrajsku oraz opinie uczonych w Piśmie na temat prawa religijnego, etyki, filozofii, obyczajów, historii. Na ogół termin „Talmud” oznacza Talmud Babiloński, chociaż istnieje też wersja nazywana Talmudem Jerozolimskim.

TalmudTora – rodzaj szkoły żydowskiej; ubogie dzieci żydowskie otrzymywały w niej podstawowe wykształcenie; Talmud-Tory były finansowane przez społeczność żydowską miasteczka i okolicznych wsi. Dzieci z bogatszych rodzin uczyły się w domu pod okiem prywatnych nauczycieli lub w małych grupach w *chederze w domu mełameda.

taszlich / taszlech (hebr. ‘wyrzucisz’) – rytuał symbolicznego oczyszczenia z grzechów w czasie święta *Rosz ha-Szana, nawiązujący do Mich 7:9; częścią rytuału jest wyrzucanie z kieszeni okruchów do zbiorników wodnych oraz towarzyszące temu modlitwy.

tefilin (hebr. filakteria) – rytualne skórzane pojemniki zawierające cztery ekscerpty Tory, umieszczane na czole i lewym ramieniu w czasie modlitwy.

teg (jid. esn teg ‘dzienne jedzenie’) – popularny wśród Żydów wschodnioeuropejskich zwyczaj, polegający na tym, że zamiejscowi studenci jesziwy byli żywieni przez miejscową ludność żydowską. Każdy student miał wyznaczony dzień u danej rodziny. Podejmowanie młodego uczonego traktowano jako przywilej i wiele rodzin konkurowało ze sobą o możliwość goszczenia najzdolniejszych studentów, oni zaś skrycie konkurowali o miejsce u najzamożniejszych rodzin.

Tisza be-Aw / Tisze Bow (hebr. ‘dziewiąty dzień miesiąca aw’ [lipiec/sierpień]) – najsmutniejszy dzień żydowskiego roku, w którym przez post i inne zachowania żałobne upamiętnia się zburzenie Pierwszej i Drugiej Świątyni Jerozolimskiej. Według tradycji tego dnia ma się narodzić mesjasz.

tnaim / tnoim (z hebr. ‘warunki’) – oficjalny kontrakt, w którym rodzice zaręczonych spisywali czas i miejsce wesela oraz wzajemne zobowiązania finansowe – ogólnie: warunki i długość *kestu, pieniężną wartość posagu oraz konkretne sprzęty, które miały być zapewnione parze. Ceremonia podpisania kontraktu, znana dziś jako ceremonia zaręczyn, odbywała się wiele miesięcy – a czasem nawet lat – przed ślubem.

tosafot / tojsfes (hebr. ‘dodatki’) – zbiory komentarzy talmudycznych skodyfikowane przez rabinów aszkenazyjskich, zwanych tosafistami, głównie w okresie XII do XIV wieku. Tosafot są tradycyjnie wydawane wraz z tekstem *Talmudu.

trejfe bichlech (jid. ‘zakazane książki’) – termin oznaczający dzieła oświeceniowe, powieści i wszelkie rozprawy niebędące literaturą religijną. Osoby czytające tego rodzaju książki były uważane za heretyków.